INGICHKA VA YO’G’ON ICHAKDA OVQAT HAZM BOLISHINING O’ZIGA XOSLIGI

Abstract

Inson fiziologiyasida ingichka va yo‘g‘on ichakda ovqat hazm bo‘lish jarayonlari o‘zining murakkabligi va o‘zaro bog‘liqligi bilan ajralib turadi, bu yerda har bir segment o‘ziga xos kimyoviy va mexanik vazifalarni bajaradi. Ingichka ichakning boshlang‘ich qismi bo‘lgan o‘n ikki barmoqli ichakda hazm qilishning eng intensiv bosqichi boshlanadi, chunki bu yerga jigar va oshqozon osti bezining ekskretor mahsulotlari quyiladi. Oshqozon osti bezi shirasi tarkibidagi tripsinogen va ximotripsinogen kabi profermentlar ichak shirasidagi enterokinaza ta’sirida aktivlashib, oqsillarni peptid va aminokislotalargacha parchalaydi, amilaza esa murakkab polixasaridlarni disaxaridlarga aylantiradi. Shu bilan birga, jigardan kelayotgan o‘t suyuqligi yog‘larni mayda tomchilarga bo‘lib, ularning gidrolizlanish yuzasini kengaytiradi va lipaza fermentining faolligini o‘nlab marta oshiradi. Ingichka ichakning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu devor oldi yoki membrana hazm qilish jarayonidir; bu jarayon mikrovorsinkalar yuzasidagi glikokaliks qavatida sodir bo‘lib, moddalarni so‘rilishga tayyor holatdagi monomerlargacha yakuniy gidroliz qiladi. Ichakning harakat (motorika) funksiyasi esa ximusni doimiy ravishda aralashtirib, uning shilliq qavat bilan kontaktini ta’minlaydi, bu esa aminokislotalar, glyukoza va vitaminlarning qon kapillyarlariga, qayta sintezlangan yog‘larning esa limfa tomirlariga faol va passiv transport orqali o‘tishiga xizmat qiladi.Ximus ingichka ichakdan yo‘g‘on ichakning boshlang‘ich qismi bo‘lgan ko‘r ichakka ileosekal klapan orqali o‘tganidan so‘ng, hazm jarayonining tabiati tubdan o‘zgaradi. Yo‘g‘on ichakda xususiy fermentlar deyarli bo‘lmaydi, ammo bu yerda suv va elektrolitlar reabsorbtsiyasi, ya’ni qayta so‘rilishi juda yuqori darajada amalga oshadi, natijada suyuq holatdagi ximus asta-sekin zichlashib boradi. Bu bo‘limning eng muhim fiziologik jihati uning mikrobiologik tarkibidir; trillionlab simbiotik bakteriyalar, asosan anaeroblar, inson organizmi hazm qila olmaydigan o‘simlik kletchatkasini (sellyulozani) fermentatsiya qiladi. Bu mikrobiologik jarayon davomida organizm uchun hayotiy zarur bo‘lgan K vitamini, B12, B6 va folat kislotasi kabi moddalar sintezlanadi, shuningdek, patogen mikroorganizmlarning ko‘payishiga to‘sqinlik qiluvchi kislotali muhit yaratiladi.