STRESS VA UNING INSON SALOMATLIGIGA BIOKIMYOVIY TA’SIRI

Abstract

Ushbu maqolada stressning inson organizmiga ko‘rsatadigan biokimyoviy ta’siri zamonaviy ilmiy qarashlar asosida tizimli ravishda tahlil qilinadi. Stress — bu organizmning tashqi va ichki omillarga javoban yuzaga keladigan murakkab neyroendokrin va metabolik javob reaksiyasi bo‘lib, uning asosiy mexanizmlari gipotalamo-gipofizar-buyrak usti bezi (HPA) o‘qi va simpatik-adrenal tizim faoliyati bilan bog‘liq. Tadqiqotda stress jarayonida ajralib chiqadigan gormonlar, xususan kortizol, adrenalin va noradrenalin miqdorining o‘zgarishi hamda ularning oqsil, yog‘ va uglevod almashinuviga ta’siri chuqur yoritilgan.Maqolada stressning hujayra darajasidagi ta’sir mexanizmlariga alohida e’tibor qaratilib, oksidlovchi stress, erkin radikallar hosil bo‘lishi va antioksidant himoya tizimining susayishi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Reaktiv kislorod shakllarining ortiqcha to‘planishi lipid peroksidlanishi, membrana tuzilmasining buzilishi va fermentativ jarayonlarning izdan chiqishiga olib kelishi ilmiy dalillar asosida bayon etiladi. Shuningdek, stress sharoitida mitoxondrial disfunktsiya, ATP sintezining kamayishi va energiya balansining buzilishi kabi jarayonlar metabolik o‘zgarishlarning markaziy bo‘g‘ini sifatida ko‘rib chiqiladi.Tadqiqot natijalariga ko‘ra, surunkali stress immun tizim faoliyatini pasaytiradi, sitokinlar muvozanatini o‘zgartiradi va yallig‘lanish mediatorlari ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Bu holat yurak-qon tomir kasalliklari, metabolik sindrom, qandli diabet va depressiv buzilishlar rivojlanish xavfini oshiradi. Stressning epigenetik mexanizmlar orqali gen ekspressiyasiga ta’siri, DNK metillanishi va gistonga bog‘liq modifikatsiyalar orqali uzoq muddatli molekulyar o‘zgarishlar yuzaga kelishi ham muhim ilmiy yo‘nalish sifatida tahlil etiladi.Maqolada stressni kamaytirishning biokimyoviy asoslangan usullari — adaptogen moddalar, antioksidantlar, ratsional ovqatlanish va jismoniy faollikning metabolik jarayonlarga ijobiy ta’siri ham ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi.